خط زمانی دقیق و مستند ساخت تخت جمشید، با ذکر افراد، زمان و منبع.
🏛 آغاز ساخت
سال شروع: حدود ۵۱۸ پیش از میلاد
حکومت: داریوش یکم (داریوش بزرگ)، سومین پادشاه هخامنشی (۵۲۲–۴۸۶ پ.م)
دستور ساخت: خودِ داریوش بزرگ با هدف ایجاد پایتخت آیینی و تشریفاتی امپراتوری هخامنشی.
محل انتخابی: دامنه کوه رحمت در استان فارس امروز، نزدیک شهر پارسای باستانی
📜 سیر ساخت و تکمیل
1. دوره داریوش بزرگ (۵۱۸–۴۸۶ پ.م):
– ساخت صفه عظیم (سکو)، تالار آپادانا (شروع)، کاخ تچر (کاخ اختصاصی داریوش)، دروازه ورودی.
– طرح کلی مجموعه، تقسیمبندی فضاها و نظام مهندسی زیرساختها را داریوش تعیین کرد.
2. دوره خشایارشا (۴۸۶–۴۶۵ پ.م):
– تکمیل کاخ آپادانا، ساخت کاخ خشایارشا (هدیش)، دروازه ملل، توسعه پلکانهای ورودی با نقشبرجستهها.
3. دوره اردشیر اول (۴۶۵–۴۲۴ پ.م):
– تکمیل و تزیینات جزئی، مرمت بخشهایی که بر اثر زلزله آسیب دیده بودند.
– افزوده شدن تالار صد ستون.
🎯 هدف ساخت
بر اساس کتیبه DSf داریوش (کتیبه آپادانا) و الواح گلی خزانه تخت جمشید:
– نه پایتخت اداری، بلکه مرکز آیین نوروز، برگزاری مراسم، و نمایش وحدت سیاسی-فرهنگی امپراتوری بود.
– استفاده از مصالح و نیروهای انسانی از سراسر امپراتوری برای نمایش قدرت و گستره حکومت.
📚 منابع معتبر
1. Pierre Briant**, *From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire*, Eisenbrauns, 2002. (ص. 207–210 درباره زمانبندی ساخت)
2. **A. Tilia**, *Studies and Restorations at Persepolis*, IsMEO, 1972, Vol. 1. (فصل مربوط به کتیبههای داریوش و خشایارشا)
3. **Kent, Roland G.**, *Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon*, American Oriental Society, 1953 — شامل متن و ترجمه کتیبه DSf.
داستان معماری تخت جمشید
۱. خاستگاه و ریشههای معماری تخت جمشید
تخت جمشید (پارسه) حاصل ترکیب چندین سنت معماری است:
1. سنت بومی ایلامی و پارسی
– سنگچینی عظیم و استفاده از صفه (سکو) بزرگ به عنوان بستر بنا از معماری ایلام باستان و پاسارگاد کوروش کبیر ریشه گرفت.
– مفهوم ستونداری و تالارهای وسیع “آپادانا” پیشتر در پاسارگاد دیدهشده بود.
2. تاثیر معماری آشوری و بابلی
– نقشبرجستهها و استفاده از ترکیب نقش انسانی و حیوانی (لاماسوهای دروازهها) الهامگرفته از هنر آشور بود.
– نقوش نمادین بر پلهها و دیوارها و شیوه نمایش صفوف نمایندگان ملل، یادآور کاخهای نینوا است.
3. اثرپذیری از هنر و معماری مصری
– مقیاس عظمتگرایانه، شکوه ورودیها و ستونهای بلند با سرستونهای گیاهی مشابه گیاه نیل و پاپیروس، ردّی از مصر باستان دارد.
4. درآمیختگی با هنر یونانی (ایونیک و دوریک)
– در دوره داریوش و خشایارشا، پیکرتراشان و معمارانی از شهرهای ایونیه (غرب آسیای کوچک) به خدمت گرفته شدند، که باعث ورود تناسب هندسی یونانی، حجاری پیکرهها با عمق و سایه واقعی، و ایجاد ظرافت در سرستونها شد.
۲. طراح و معمار
هیچ سندی که نام یک «معمار واحد» را به عنوان سازنده تخت جمشید معرفی کند وجود ندارد، اما از روی الواح گِلی که در حفاریها یافت شده، نام چند مسئول کار و مهندس دیده میشود:
– ویثَـرَنه (Vitharna / Uvayah): به عنوان یکی از سرپرستان کارگاههای سنگتراشی یاد شده.
– پیرَـدس (Pirradazish): کاتب و ناظر اداری که هماهنگی بین گروههای معماری را مدیریت میکرد.
– الواح نشان میدهند که معماران، مهندسان و کارگران از اقوام گوناگون: پارسی، مادی، ایونیه، بابل، مصر و حتی سند (دره سند) بودهاند.
با این حال، طرح اصلیرا منتسب به داریوش بزرگ میدانند که ایده صفه، سازمان محوطه، تالار آپادانا و کاخهای جانبی را شخصاً تعیین کرده و سپس در زمان خشایارشا و اردشیر اول کامل شد.
۳. ویژگیهای معماری با جزئیات
– صفه سنگی: 125 هزار متر مربع، با دیوارهایی تا 18 متر ارتفاع برای جبران شیب زمین.
– پلان کاخ آپادانا: تالاری با 36 ستون به ارتفاع حدود 20 متر، با سرستونهای گاو دوسر و شیر دوسر برای تحمل تیرهای چوبی سنگین سقف.
– سیستم آبرسانی و زهکشی: کانالهای کندهشده در بستر سنگی برای جمعآوری آب باران.
– نقشبرجستهها: نمایش 23 هیئت نمایندگی ملل، با تشریفات نوروزی، نمادی از تنوع و وحدت امپراتوری هخامنشی.
– مصالح: سنگ آهک خاکستری محلی، چوبهای سرو و سدر از لبنان و هند، طلا و نقره برای تزیین اجزای داخلی.
۴. منابع معتبر
برای مطالعه بیشتر میتوانید به این منابع دانشگاهی و باستانشناسی استناد کنید:
1. **Pierre Briant**, *From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire*, Eisenbrauns, 2002.
2. **A. Tilia**, *Studies and Restorations at Persepolis*, IsMEO, Rome, 1972–1978.
3. **Ernst Herzfeld**, *Iran in the Ancient East*, Oxford University Press, 1941.
4. **David Stronach**, *Pasargadae: A Report on the Excavations Conducted by the British Institute of Persian Studies from 1961 to 1963*, Clarendon Press, 1978.
یکی از تلخترین فصلهای تاریخ هنر و معماری ایران، یعنی نابودی تخت جمشید.
📍 عامل اصلی تخریب
– اسکندر مقدونی (Alexander the Great) در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، پس از فتح ایران و شکست داریوش سوم، وارد پارسه (Persepolis) شد.
– منابع یونانی از جمله آریان (*Anabasis of Alexander*) و پلوتارک (*Life of Alexander*)، ماجرا را با جزئیاتی ذکر کردهاند.
📜 جزئیات رویداد
1. تصرف شهر:
– پس از نبرد گوگمل (۳۳۱ پ.م)، اسکندر به سرعت به سمت پایتختهای ایران رفت. شوش و سپس پارسه یکی پس از دیگری سقوط کردند.
– گنجینه عظیم تخت جمشید که تخمین زده میشود بیش از ۱۲۰ هزار تالانت نقره و طلا بود، به دست اسکندر افتاد.
2. آتشسوزی عمدی:
– روایات اختلاف دارند:
– آریان میگوید اسکندر به قصد **انتقام آتشسوزی آتن توسط خشایارشا** در ۴۸۰ پ.م دستور داد.
– پلوتارک روایت میکند که در یک میهمانی شبانه، تایس (Thais)، معشوقه آتنی اسکندر، او را ترغیب کرد که کاخها را آتش بزند تا «یاد انتقام یونان» ثبت شود.
– آتش از کاخ خشایارشا (هدیش) یا کاخ آپادانا آغاز شد و به دلیل سقفهای چوبی عظیم و تزئینات چوب سرو و سدر، به سرعت گسترش یافت.
3. روش تخریب:
– آتشسوزی عمدی با مشعل و استفاده از مواد روغنی و قابل اشتعال.
– بخشی از ستونهای سنگی باقی ماند، ولی سقفها، درها، تیرهای چوبی و تزیینات کاملاً سوختند.
– تندیسهای کوچک، فلزات گرانبها و اشیای قابل حمل غارت شدند.
4. پیامد:
– بخش زیادی از مجموعه هرگز بازسازی نشد.
– از شواهد باستانشناسی، آثار دوده و سوختگی بر روی سنگها هنوز در محل قابل مشاهده است.
📚 منابع معتبر
1. **Arrian**, *Anabasis of Alexander*, Book III, Ch. 18.
2. **Plutarch**, *Life of Alexander*, Ch. 38.
3. **Pierre Briant**, *From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire*, Eisenbrauns, 2002, pp. 845–846.
4. **Ernst Herzfeld**, *Iran in the Ancient East*, Oxford University Press, 1941 — بخش مربوط به شواهد آتشسوزی.
منبع: چت جیپیتی