فرق «روایت» و «داستان» ظریف است، اما در علوم ادبیات، روایتشناسی و حتی تاریخنگاری تفاوت مشخصی دارند. بهطور خلاصه: داستان محتوا و رویدادهاست، روایت شیوهی بیان آن رویدادهاست. در ادامه دقیقتر توضیح میدهم.
۱. تعریف «داستان» (Story)
داستان مجموعهای از رویدادها، شخصیتها و اتفاقاتی است که در یک جهان داستانی رخ میدهد؛ یعنی خودِ ماجرا.
به بیان ساده:
داستان پاسخ میدهد به این سؤال:
«چه اتفاقی افتاد؟»
ویژگیهای داستان
– شامل شخصیتها
– دارای زمان و مکان
– دارای توالی رویدادها
– معمولاً دارای آغاز، گره، اوج و پایان.
مثال ساده
داستان سیندرلا:
– دختری یتیم با نام سیندرلا با نامادری بدجنس زندگی میکند.
– به کمک پری مهربان به جشن شاهزاده میرود.
– کفش بلورینش جا میماند.
– شاهزاده او را پیدا میکند.
– با هم ازدواج میکنند.
اینها خودِ داستان هستند؛ یعنی وقایع به ترتیب منطقی.
۲. تعریف «روایت» (Narrative / Narration)
روایت یعنی شیوه و زاویهای که داستان با آن تعریف میشود.
به بیان ساده:
روایت پاسخ میدهد به این سؤال:
«چطور داستان گفته میشود؟»
عناصر روایت
– راوی (اولشخص، سومشخص، دانای کل و…)
– ترتیب روایت (خطی، فلشبک، فلشفوروارد)
– لحن و زبان
– زاویه دید
– میزان اطلاعاتی که به مخاطب داده میشود.
۳. مثال برای تفاوت
فرض کنیم داستان واقعی این باشد:
1. علی به بانک میرود
2. بانک دزدی میشود
3. علی متهم میشود
4. بعداً ثابت میشود بیگناه است
این داستان است.
اما روایتهای مختلف از همین داستان میتوانند متفاوت باشند:
روایت اول (خطی): داستان از ابتدا تا انتها تعریف میشود.
علی صبح به بانک رفت. ناگهان دزدی رخ داد و پلیس او را دستگیر کرد…
روایت دوم (فلشبک)
داستان از آخر شروع میشود.
علی در زندان نشسته بود و به این فکر میکرد که چگونه همه چیز از آن روزی شروع شد که به بانک رفت…
روایت سوم (راوی اول شخص)
من فقط برای برداشت پول به بانک رفته بودم. نمیدانستم چند دقیقه بعد زندگیام نابود میشود.
در هر سه حالت داستان یکی است، اما روایت فرق دارد.
۴. تفاوت در روایتشناسی (Narratology)
در نظریه ادبی، این تفاوت را معمولاً اینطور بیان میکنند:
– Story (Fabula)
ترتیب واقعی و منطقی وقایع
– Plot / Narrative (Sjuzhet)
نحوهی چیدمان و بیان وقایع برای مخاطب
این اصطلاحات را فرمالیستهای روس مطرح کردند.
۵. مثال از ادبیات
شاهنامه: داستان: رستم با سهراب میجنگد و بدون شناختن او را میکشد.
روایت:
فردوسی با:
– توصیفهای طولانی
– تعلیق
– گفتوگوها
– پیشآگاهی
این داستان را روایت میکند.
فیلم Memento (کریستوفر نولان)
داستان واقعی:
قاتل همسر شخصیت اصلی پیدا میشود.
روایت فیلم:
برعکس و غیرخطی تعریف میشود.
پس:
– داستان خطی است
– روایت معکوس است
۶. مثال از تاریخ
یک اتفاق تاریخی:
سقوط یک حکومت
این داستان تاریخی است.
اما روایتها متفاوتاند:
– روایت رسمی دولت
– روایت مردم
– روایت مورخان
– روایت رسانهها
همه یک داستان را به شکلهای مختلف روایت میکنند.
یا خیلی خلاصه:
داستان = چه شد
روایت = چگونه گفته شد
منابع معتبر
1. Gérard Genette – Narrative Discourse (1980)
2. Seymour Chatman – Story and Discourse (1978)
3. Mieke Bal – Narratology: Introduction to the Theory of Narrative (2009)
4. Shlomith Rimmon-Kenan – Narrative Fiction (2002)
5. حسین پاینده – گفتمان نقد (مباحث روایتشناسی)
۱. فرق «روایت»، «حکایت»، «قصه» و «داستان»
این چهار واژه در زبان فارسی گاهی بهجای هم استفاده میشوند، اما در ادبیات و روایتشناسی تفاوت دارند.
الف) حکایت
تعریف: «حکایت» معمولاً متنی کوتاه، آموزشی و اخلاقمحور است که برای انتقال پند، تجربه یا حقیقتی انسانی نوشته میشود.
در حکایت:
– هدف اصلی «نتیجه اخلاقی» است.
– شخصیتها پیچیدگی زیادی ندارند.
– تمرکز روی پیام است نه روانشناسی شخصیت.
ویژگیهای حکایت
– کوتاه
– نمادین
– تعلیمی
– پایان آموزنده
– زمان و مکان اغلب مبهم
مثال فارسی
گلستان سعدی — باب اول
حکایت: پادشاهی غلامی را میکشد و بعد پشیمان میشود.
هدف:
نقد ظلم و شتابزدگی قدرت.
اینجا مهم نیست شخصیت چه تحول روانی عمیقی دارد؛ مهم «نتیجه اخلاقی» است.
منبع معتبر
– سعدی، گلستان، تصحیح غلامحسین یوسفی، انتشارات خوارزمی
ب) قصه
تعریف
«قصه» بیشتر به روایتهای تخیلی، عامیانه و شفاهی گفته میشود که بر شگفتی، تخیل و سرگرمی تکیه دارند.
قصه معمولاً:
– ریشه شفاهی دارد.
– ساختار سادهتری دارد.
– خیر و شر روشناند.
– واقعگرایی اهمیت زیادی ندارد.
ویژگیهای قصه
– عناصر جادویی
– اغراق
– تیپهای شخصیتی
– تکرار
– پایان قطعی
مثال فارسی: امیرارسلان نامدار
– قهرمان خارقالعاده
– دیو و جادو
– سفرهای عجیب
– اغراق فراوان
این اثر «قصه» است نه داستان مدرن.
منبع معتبر
– امیرارسلان نامدار، به روایت نقیبالممالک، نشر نگاه
ج) داستان
تعریف: داستان شکل مدرن روایت ادبی است که بر:
– شخصیتپردازی
– علیت
– واقعگرایی روانی
– کشمکش
– تحول شخصیت تکیه دارد.
ویژگیهای داستان
– شخصیت چندبعدی
– روابط علت و معلولی
– پیرنگ
– تعلیق
– پایان ممکن است باز باشد.
مثال فارسی: بوف کور — صادق هدایت
در این اثر:
– روان شخصیت اصلی مهم است.
– روایت ذهنی و پیچیده است.
– لایههای نمادین وجود دارد.
– قطعیت اخلاقی وجود ندارد.
این ویژگیها آن را «داستان مدرن» میکند.
منبع معتبر
– صادق هدایت، بوف کور، انتشارات چشمه
د) روایت
تعریف: روایت خودِ «محتوا» نیست؛ بلکه «شیوه بیان محتوا» است.
یعنی:
– چه کسی تعریف میکند؟
– از کجا تعریف میکند؟
– با چه ترتیبی تعریف میکند؟
مثال: در «سووشون» سیمین دانشور:
داستان:دمرگ یوسف و تحولات اجتماعی شیراز.
اما روایت: از زاویه دید زری شکل میگیرد.
اگر همین ماجرا را:
– یوسف
– حاکم
– یا یک سرباز انگلیسی
تعریف میکرد، روایت عوض میشد.
منبع معتبر
– سیمین دانشور، سووشون، انتشارات خوارزمی
جمعبندی تفاوتها
| مفهوم | تمرکز اصلی |
| حکایت | پیام اخلاقی |
| قصه | تخیل و سرگرمی |
| داستان | شخصیت و واقعگرایی |
| روایت | شیوه بیان |
۲. تفاوت Story و Plot در فیلمنامهنویسی و روایتشناسی
این دو مفهوم بسیار مهماند.
Story چیست؟
Story یعنی: «کل رویدادها به ترتیب زمانی و منطقی»
یعنی اگر همه اتفاقات را پشت سر هم بچینیم.
Plot چیست؟
Plot یعنی: «چیدمان هنرمندانه رویدادها برای تأثیرگذاری»
در Plot نویسنده:
– زمان را جابهجا میکند.
– اطلاعات را پنهان میکند.
– تعلیق میسازد.
مثال فارسی: رمان «سمفونی مردگان»
نویسنده:دعباس معروفی
ناشر: ققنوس
Story
ترتیب واقعی وقایع:
– کودکی اورهان
– اختلاف با پدر
– فروپاشی خانواده
– مرگها
Plot: اما رمان:
– خطی روایت نمیشود.
– مدام بین زمانها حرکت میکند.
– از زاویههای مختلف روایت میشود.
پس:
Story = ترتیب واقعی
Plot = ترتیب ارائه
مثال سینمایی ایرانی: فیلم «جدایی نادر از سیمین»
Story: اختلاف زن و شوهر و پیامدهای آن.
Plot: اطلاعات مرحلهبهمرحله آشکار میشود تا قضاوت مخاطب مدام تغییر کند.
منبع نظری فارسی
– جمال میرصادقی، عناصر داستان، نشر سخن
– حسین پاینده، داستان کوتاه در ایران، نشر نی
۳. ساختار روایت در نظریه ژرار ژنت
ژرار ژنت یکی از مهمترین نظریهپردازان روایتشناسی است.
کتاب اصلی: Narrative Discourse
ترجمه فارسی:
– گفتار روایی
– مترجم: محمد شهبا
– نشر نیلوفر
ژنت روایت را از سه زاویه بررسی میکند:
الف) زمان (Time)
۱. ترتیب (Order)
آیا وقایع به ترتیب واقعیاند؟
مثال: در «کلیدر» محمود دولتآبادی:
بارها گذشته شخصیتها از طریق یادآوری وارد روایت میشود.
۲. تداوم (Duration)
روایت چه مقدار روی یک صحنه مکث میکند؟
مثلاً: ممکن است:
– ده سال در یک خط خلاصه شود.
– اما یک دقیقه در ده صفحه روایت شود.
۳. بسامد (Frequency)
یک اتفاق چند بار روایت میشود؟
مثال: در «شازده احتجاب» یک حادثه بارها از نگاههای مختلف بازگو میشود.
ب) وجه یا کانونمندی (Focalization)
چه کسی «میبیند»؟
انواع کانونمندی
۱. دانای کل
راوی همه چیز را میداند.
مثال:دبیشتر رمانهای کلاسیک فارسی.
۲. درونی
روایت محدود به ذهن یک شخصیت است.
مثال: سووشون
۳. بیرونی: فقط رفتار دیده میشود نه ذهن.
مثال: بعضی داستانهای همینگوی.
ج) صدا (Voice)
چه کسی روایت میکند؟
انواع راوی
راوی اول شخص: «من»
مثال: بوف کور
راوی سوم شخص: «او»
مثال: جای خالی سلوچ
نمونه تحلیل کامل فارسی: بوف کور
داستان: مردی دچار فروپاشی روانی میشود.
روایت:
– اول شخص
– غیرخطی
– ذهنی
– نامطمئن
بنابراین: قدرت اثر بیشتر از روایت میآید تا خود داستان.
منابع فارسی معتبر
روایتشناسی
1. ژرار ژنت، گفتار روایی، ترجمه محمد شهبا، نشر نیلوفر
2. حسین پاینده، نظریه و تفسیر داستان، نشر نی
3. مریم حسینی، درآمدی بر روایتشناسی، نشر سمت
داستاننویسی
4. جمال میرصادقی، عناصر داستان، نشر سخن
5. رضا براهنی، قصهنویسی، نشر نگاه
نمونههای ادبی
6. بوف کور — صادق هدایت — نشر چشمه
7. سووشون — سیمین دانشور — نشر خوارزمی
8. سمفونی مردگان — عباس معروفی — نشر ققنوس
9. کلیدر — محمود دولتآبادی — نشر فرهنگ معاصر
10. شازده احتجاب — هوشنگ گلشیری — نشر نیلوفر