تعریف کلانسیستم (Macrosystem)
کلانسیستم یکی از سطوح چهارگانۀ نظریهی بروفنبرنر (Ecological Systems Theory) است. این نظریه برای توضیح رشد انسان و عوامل اثرگذار بر آن استفاده میشود.
کلانسیستم بزرگترین و دورترین لایهٔ محیطی است؛ شامل ارزشها، باورها، فرهنگ، قوانین، سیاستهای کلان، ساختار اقتصادی و هنجارهای جامعه.
این چیزها مستقیماً با فرد در تماس نیستند، اما بهصورت غیرمستقیم و گسترده بر رفتار، فرصتها و رشد او اثر میگذارند.
کلانسیستم چند تاست؟
کلانسیستم یک لایه از چهار لایه در نظریۀ بروفنبرنر است، نه چندتا.
لایهها عبارتاند از:
1. خردسیستم (Microsystem)
2. میانسیستم (Mesosystem)
3. برونسیستم (Exosystem)
4. کلانسیستم (Macrosystem)← لایهی مورد بحث
پس پاسخ: یک کلانسیستم داریم، که شامل مجموعهای از عناصر گستردهٔ فرهنگی–اجتماعی است.
عناصر تشکیلدهندۀ کلانسیستم (با مثال)
در کلانسیستم، عوامل بزرگ و کلان جامعه قرار میگیرند. مهمترینها:
1. فرهنگ و ارزشهای فرهنگی
– مثال: اهمیت خانواده در فرهنگ ایرانی
– مثال: تأکید بر فردگرایی در آمریکا
– مثال: ارزشهای مذهبی غالب در یک کشور
2. قوانین و سیاستهای کلان
– مثال: سیاستهای آموزشی یک کشور
– مثال: قوانین کار و حمایت اجتماعی
– مثال: نظام قضایی و حقوق شهروندی
3. وضعیت و ساختار اقتصادی
– مثال: اقتصاد نفتمحور
– مثال: نرخ بیکاری، تورم
– مثال: سرمایهداری، سوسیالیستی یا مختلط
4. هنجارهای اجتماعی و انتظارات جمعی
– مثال: انتظار جامعه از نقش زن و مرد
– مثال: هنجارهای پوشش، سبک زندگی
– مثال: نحوهٔ برخورد با کودکان یا سالمندان
5. رسانه و گفتمان عمومی
– مثال: نوع محتوایی که رسانهها ترویج میدهند
– مثال: جریانهای غالب فکری و فرهنگی
6. ایدئولوژی و باورهای مشترک جامعه
– مثال: باورهای سیاسی، مذهبی، تاریخی
– مثال: تصویر یک ملت از خودش (هویت ملی)
مثال جامع: کلانسیستم چگونه روی یک کودک اثر میگذارد؟
فرض کنیم کودکی در یک جامعه با ویژگیهای زیر بزرگ میشود:
– فرهنگ: خانواده و جمعگرایی ارزشمند است.
– اقتصاد: تورم بالاست.
– قوانین: آموزش رایگان.
– هنجارها: احترام به بزرگترها مهم است.
این کودک:
– بیشتر در کنار خانواده خواهد بود.
– شاید والدین به دلیل فشار اقتصادی زمان کمتری برای او بگذارند.
– اما میتواند با هزینه کم به مدرسه برود.
– یاد میگیرد بزرگترها را احترام کند.
یعنی کلانسیستم بهطور غیرمستقیم رفتار و فرصتهای او را شکل میدهد.
1. فرهنگ و ارزشهای فرهنگی
شامل باورهای مشترک مردم یک جامعه دربارهٔ اینکه چه چیزی خوب، درست یا باارزش است.
مثالها:
– اهمیت خانواده در فرهنگ ایرانی
– فردگرایی در فرهنگ غرب
– ارزشهای مذهبی یا سنتی یک جامعه
2. قوانین و سیاستهای کلان
قوانین و سیاستهایی که توسط دولت یا نهادهای کلان وضع میشود و روی زندگی مردم تأثیر میگذارد.
مثالها:
– سیاستهای آموزشی (مثلاً آموزش رایگان)
– قوانین کار و حداقل دستمزد
– قوانین مرتبط با حقوق کودک، زنان و…
3. وضعیت و ساختار اقتصادی
شرایط کلی اقتصاد که بر شغل، درآمد، فرصتها و امنیت مالی مردم اثر میگذارد.
مثالها:
– تورم یا رکود اقتصادی
– اقتصاد نفتی یا تولیدمحور
– تفاوت کشور سرمایهداری با سوسیالیستی
در نظریه بروفنبرنر (Bronfenbrenner) برای رشد انسان، محیط به چهار لایه اصلی تقسیم میشود:
1. خُردسیستم (Microsystem)
نزدیکترین محیطی که فرد مستقیماً در آن زندگی میکند.
مثال: خانواده، مدرسه، دوستان، کلاس درس.
2. میانسیستم (Mesosystem)
ارتباط و تعامل بین چند خردسیستم.
مثال: ارتباط بین خانواده و مدرسه، یا همکاری والدین با معلم.
3. برونسیستم (Exosystem)
محیطهایی که فرد مستقیماً در آن حضور ندارد اما بر او اثر میگذارند.
مثال: محل کار والدین، رسانهها، ادارههای دولتی.
4. کلانسیستم (Macrosystem)
بزرگترین لایه؛ شامل فرهنگ کلی جامعه، ارزشها، باورها، قوانین و ایدئولوژیها.
در بعضی منابع آموزشی گفته میشود پایههای فرهنگی کلانسیستم شامل چند حوزهٔ فکری و فرهنگی مهم است، مثل:
– فلسفه → نوع نگاه جامعه به انسان و جهان
– علم → سطح دانش و نگرش علمی جامعه
– دین → باورهای مذهبی و ارزشهای دینی
– هنر → شیوههای بیان فرهنگی مثل ادبیات، موسیقی، معماری
اینها اجزای فرهنگ کلان جامعه هستند و به همین دلیل در کلانسیستم قرار میگیرند، چون ارزشها و نگرشهای عمومی جامعه را شکل میدهند.
مثال:
– اگر جامعهای دینی باشد، تربیت کودکان هم رنگ دینی میگیرد.
– اگر جامعهای علممحور باشد، آموزش و پژوهش اهمیت زیادی پیدا میکند.
– اگر هنر در جامعه مهم باشد، مدارس هم به هنر توجه بیشتری میکنند.
و فلسفه هم به همین صورت است.
یک مثال ساده برای یک دانشآموز در چهار لایهٔ نظریه بروفنبرنر:
1. خُردسیستم (Microsystem)
محیطهایی که دانشآموز مستقیم در آنها حضور دارد.
مثال:
خانواده، مدرسه، معلم، دوستان کلاس.
2. میانسیستم (Mesosystem)
ارتباط بین همین محیطهای نزدیک.
مثال:
جلسهٔ والدین با معلم، همکاری خانواده با مدرسه برای درس خواندن دانشآموز.
3. برونسیستم (Exosystem)
جاهایی که دانشآموز در آنها حضور ندارد ولی روی زندگیاش اثر دارند.
مثال:
محل کار پدر یا مادر، برنامههای تلویزیونی، تصمیمهای ادارهٔ آموزشوپرورش.
4. کلانسیستم (Macrosystem)
فرهنگ و ارزشهای کلی جامعه که روی همهٔ لایهها اثر میگذارند.
مثال:
باورهای دینی جامعه، اهمیت علم و آموزش، هنر، فلسفه و قوانین کشور.
۱. تفاوت کلانسیستم و برونسیستم در نظریه بروفنبرنر
در نظریه بومشناختی رشد انسانِ اوری بروفنبرنر (Urie Bronfenbrenner) محیط زندگی انسان در چند لایه بررسی میشود. دو لایهای که اغلب با هم اشتباه گرفته میشوند برونسیستم و کلانسیستم هستند.
برونسیستم (Exosystem)
تعریف: محیطها و نهادهایی که فرد مستقیماً در آنها حضور ندارد، اما تصمیمها و فعالیتهای آنها بر زندگی فرد اثر میگذارد.
یعنی فرد عضو آن محیط نیست ولی پیامدهای آن محیط به او میرسد.
مثال ساده:
یک کودک در محل کار پدرش حضور ندارد، اما اگر پدرش اخراج شود یا ترفیع بگیرد، زندگی کودک تغییر میکند.
مثالهای مشخص در ایران
1. محل کار والدین
– اگر کارخانهای تعطیل شود، درآمد خانواده کم میشود و ممکن است کودک نتواند کلاس تقویتی برود.
2. تصمیم اداره آموزشوپرورش
– مثلاً تصمیم برای تغییر زمان امتحانات یا تعطیلی مدارس در آلودگی هوا.
3. رسانهها (تلویزیون و شبکهها)
– کودک در سیاستگذاری صداوسیما نقشی ندارد، اما برنامههای آن بر نگرش و رفتار او اثر میگذارد.
4. محیط کار مادر یا پدر
– اگر ساعت کاری طولانی باشد، والدین زمان کمتری برای فرزند دارند.
کلانسیستم (Macrosystem)
تعریف: بزرگترین لایهٔ محیطی که شامل فرهنگ، ارزشها، باورها، قوانین، ایدئولوژی، دین، فلسفه و ساختار اقتصادی جامعه است.
کلانسیستم چارچوب کلی جامعه را میسازد و بر همهٔ لایههای دیگر اثر میگذارد.
مثالهای مشخص در ایران
1. ارزش بالای خانواده در فرهنگ ایرانی
– بسیاری از تصمیمهای تربیتی بر اساس اهمیت خانواده گرفته میشود.
2. دین در ساختار اجتماعی
– وجود درس دینی در مدارس یا مراسم مذهبی در جامعه.
3. قوانین آموزشی کشور
– آموزش عمومی و اجباری در مقطع ابتدایی.
4. هنجارهای اجتماعی
– احترام به بزرگترها یا اهمیت تحصیل.
5. وضعیت اقتصادی کشور
– تورم یا شرایط بازار کار که بر فرصتهای آموزشی و زندگی مردم اثر میگذارد.
تفاوت اصلی کلانسیستم و برونسیستم
برونسیستم: یک نهاد یا محیط مشخص است که فرد در آن حضور ندارد ولی بر او اثر میگذارد.
کلانسیستم:
یک چارچوب فرهنگی و ارزشی کل جامعه است که قوانین، باورها و شیوهٔ زندگی را تعیین میکند.
مثال مقایسهای در ایران (برای یک دانشآموز)
برونسیستم:
پدر دانشآموز در یک اداره کار میکند و اضافهکاری زیاد دارد؛ بنابراین زمان کمتری برای کمک به درس فرزندش دارد.
کلانسیستم:
در فرهنگ ایران تحصیل ارزش زیادی دارد؛ بنابراین خانوادهها معمولاً فرزندان را تشویق میکنند دانشگاه بروند.
منابع علمی
1. Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development. Harvard University Press.
2. Bronfenbrenner, U. (1994). Ecological models of human development. In International Encyclopedia of Education.
3. Santrock, John W. (2018). Life-Span Development. McGraw‑Hill Education.
4. Berk, Laura E. (2017). Development Through the Lifespan. Pearson.
این منابع از مهمترین کتابهای روانشناسی رشد هستند که نظریه بروفنبرنر را توضیح میدهند.
اینکه بعضی کتابها میگویند کلانسیستم بر پایهٔ فلسفه، علم، دین و هنر است به این دلیل است که این چهار حوزه از مهمترین عناصر فرهنگ و جهانبینی یک جامعه هستند؛ و کلانسیستم دقیقاً به همین فرهنگ و جهانبینی مربوط میشود.
در نظریهٔ بروفنبرنر، کلانسیستم شامل ارزشها، باورها، ایدئولوژیها و فرهنگ کلی جامعه است. حالا در بسیاری از منابع آموزشی برای توضیح فرهنگ جامعه، به چهار حوزهٔ اصلی اشاره میکنند:
۱. فلسفه
فلسفه یعنی نوع نگاه جامعه به انسان، زندگی، اخلاق و حقیقت.
این نگاه تعیین میکند که چه چیزهایی در جامعه مهم شمرده میشود.
مثال در ایران:
– تأکید بر اخلاق، عدالت و معنویت در بسیاری از مباحث فرهنگی و آموزشی.
– در آموزشوپرورش بحثهایی مثل «تعلیم و تربیت اخلاقی».
۲. علم
سطح توجه جامعه به دانش، پژوهش و آموزش علمی.
مثال در ایران:
– اهمیت کنکور و دانشگاه رفتن.
– توسعه دانشگاهها و مراکز پژوهشی.
– تأکید مدارس بر درسهای علمی مثل ریاضی و علوم.
۳. دین
باورها و ارزشهای مذهبی که در فرهنگ جامعه وجود دارد.
مثال در ایران:
– وجود درس «دینی» در مدرسه.
– برگزاری مراسم مذهبی مثل ماه رمضان و محرم.
– تأثیر ارزشهای دینی بر قوانین و رفتار اجتماعی.
۴. هنر
شیوههای بیان فرهنگی جامعه مثل ادبیات، موسیقی، سینما، معماری و نقاشی.
مثال در ایران:
– شعر و ادبیات فارسی (حافظ، سعدی، فردوسی).
– سینمای ایران.
– هنرهایی مثل خوشنویسی و معماری سنتی.
✅ بنابراین این چهار حوزه در واقع نمونههایی از عناصر فرهنگی کلانسیستم هستند، چون دیدگاه و ارزشهای جامعه را شکل میدهند و بهطور غیرمستقیم بر تربیت و رشد افراد اثر میگذارند.
منبع علمی اصلی نظریه:
Bronfenbrenner, U. (1979).The Ecology of Human Development. Harvard University Press.
اینکه بعضی کتابها میگویند کلانسیستم بر پایهٔ فلسفه، علم، دین و هنر است به این دلیل است که این چهار حوزه از مهمترین عناصر فرهنگ و جهانبینی یک جامعه هستند؛ و کلانسیستم دقیقاً به همین فرهنگ و جهانبینی مربوط میشود.
در نظریهٔ بروفنبرنر، کلانسیستم شامل ارزشها، باورها، ایدئولوژیها و فرهنگ کلی جامعه است. حالا در بسیاری از منابع آموزشی برای توضیح فرهنگ جامعه، به چهار حوزهٔ اصلی اشاره میکنند:
۱. فلسفه
فلسفه یعنی نوع نگاه جامعه به انسان، زندگی، اخلاق و حقیقت.
این نگاه تعیین میکند که چه چیزهایی در جامعه مهم شمرده میشود.
مثال در ایران:
– تأکید بر اخلاق، عدالت و معنویت در بسیاری از مباحث فرهنگی و آموزشی.
– در آموزشوپرورش بحثهایی مثل «تعلیم و تربیت اخلاقی».
۲. علم
سطح توجه جامعه به دانش، پژوهش و آموزش علمی.
مثال در ایران:
– اهمیت کنکور و دانشگاه رفتن.
– توسعه دانشگاهها و مراکز پژوهشی.
– تأکید مدارس بر درسهای علمی مثل ریاضی و علوم.
۳. دین
باورها و ارزشهای مذهبی که در فرهنگ جامعه وجود دارد.
مثال در ایران:
– وجود درس «دینی» در مدرسه.
– برگزاری مراسم مذهبی مثل ماه رمضان و محرم.
– تأثیر ارزشهای دینی بر قوانین و رفتار اجتماعی.
۴. هنر
شیوههای بیان فرهنگی جامعه مثل ادبیات، موسیقی، سینما، معماری و نقاشی.
مثال در ایران:
– شعر و ادبیات فارسی (حافظ، سعدی، فردوسی).
– سینمای ایران.
– هنرهایی مثل خوشنویسی و معماری سنتی.
✅ بنابراین این چهار حوزه در واقع نمونههایی از عناصر فرهنگی کلانسیستم هستند، چون دیدگاه و ارزشهای جامعه را شکل میدهند و بهطور غیرمستقیم بر تربیت و رشد افراد اثر میگذارند.
منبع علمی اصلی نظریه:
Bronfenbrenner, U. (1979. The Ecology of Human Development. Harvard University Press.